Naar de inhoud

Gezond ouder worden in Utrecht?

Ouderen in Utrecht en in de wijk: gezondheid leefomgeving en meedoen in de maatschappij.

Deze verdieping op het Utrechts Gezondheidsprofiel brengt de gezondheid en het welzijn van 65-plussers in Utrecht in beeld. Hoe ervaren zij hun gezondheid en hun fysieke leefomgeving? Kunnen ze meedoen in de maatschappij? Hoeveel Utrechtse ouderen worden gezond oud?

De conclusies uit deze verdieping zijn:

  • Het aantal 65-plussers in de stad neemt de komende jaren sterk toe.
  • De gezondheid van ouderen verschilt sterk naar opleidingsniveau en migratieachtergrond.
  • Ouderen zijn over het algemeen tevreden over hun woning en woonomgeving. Tegelijkertijd zijn er zorgen over passende woningen in de eigen buurt en de kwaliteit van de woonomgeving.
  • Veel ouderen hebben wekelijks sociale contacten. Een deel van de ouderen doet vrijwilligerswerk of verleent mantelzorg. Tegelijkertijd zijn er zorgen over toenemende eenzaamheid en onvoldoende digitale vaardigheden.

Bekijk de uitgave

Browse je met hulptechnologie? Lees dan de toegankelijke webversie van de brochure.
 

Wat vind je van deze verdieping?

We zijn benieuwd wat je van deze verdieping vindt en hoe je die gebruikt in je werk. Laat je het ons weten? Stuur een mail naar volksgezondheidsmonitor@utrecht.nl. Ook tips ter verbetering van onze producten ontvangen we graag!


Geschreven uitgave: Gezond ouder worden in Utrecht?

Ouderen in Utrecht en in de wijk: gezondheid, leefomgeving en meedoen in de maatschappij.
Verdieping op het Utrechts Gezondheidsprofiel 2018

Inleiding

Utrecht groeit. De verwachting is dat Utrecht 400.000 inwoners heeft in 2024. Vooral de groep Utrechters van 65 jaar of ouder groeit in de komende jaren sterk.
In februari 2018 verscheen het Utrechts Gezondheidsprofiel. Daarin staat hoe het gaat met de gezondheid van de Utrechters en welke factoren daar invloed op hebben. Enkele belangrijke conclusies zijn dat de meeste Utrechters hun gezondheid als goed ervaren en dat Utrechters gemiddeld steeds ouder worden. Toch zijn er ook gezondheidsverschillen tussen bevolkingsgroepen, waarbij opvalt dat het op sommige punten minder goed gaat met Utrechtse ouderen.
In deze verdieping besteden we aandacht aan de gezondheid en het welzijn van zelfstandig wonen¬de 65-plussers in Utrecht. Hoe ervaren zij hun gezondheid en hun fysieke leefomgeving? Kunnen ze meedoen in de maatschappij? Hoeveel Utrechtse ouderen worden gezond oud? En wat doen zij zelf om zo gezond mogelijk ouder te worden? Ook laat deze verdieping voor de eerste keer zien hoe het met ouderen gaat in de verschillende wijken van Utrecht.
De informatie in deze verdieping komt uit verschillende beschikbare databronnen, zoals grootschalig, representatief vragenlijstonderzoek, data¬registraties, panelonderzoek en gesprekken met professionals en inwoners. Tenzij anders vermeld, gaat de informatie in deze verdieping (zowel de tekst als de figuren) over Utrechters van 65 jaar en ouder.

Ouderen in Utrecht: een groeiende en diverse bevolkingsgroep

De bevolkingsprognose uit 2018 laat zien dat de komende jaren steeds meer 65-plussers in Utrecht zullen wonen. In 2018 woonden bijna 36.000 ouderen in Utrecht. Dit aantal neemt naar verwachting toe tot ongeveer 60.000 ouderen in 20402. Deze groei is niet alleen absoluut, maar ook relatief. In 2018 was 10% van alle inwoners in Utrecht 65 jaar of ouder. In 2040 zal dit naar verwachting 13% zijn3.
 
(Verwachte) aantal inwoners van 55 jaar en ouder in 2018 en 20403:
  • Het aantal 55- tot 64-jarigen in Utrecht groeit met 12.278: van 30.088 in 2018 naar 42.366 in 2040.
  • Het aantal 65- tot 74-jarigen in Utrecht groeit met 12.925: van 20.332 in 2018 naar 33.257 in 2040.
  • Het aantal 75-plusser in Utrecht groeit met 11.163: van 15.400 in 2018 naar 26.563 in 2040.
 
De verwachte groei van het aantal 65-plussers verschilt per wijk tussen 2018 en 20403:
  • In West groeit het aantal 65-plussers met 57% (1.467): van 2.580 in 2018 naar 4.047 in 2040.
  • In Noordwest groeit het aantal 65-plussers met 41% (1.796): van 4.390 in 2018 naar 6.186 in 2040.
  • In Overvecht groeit het aantal 65-plussers met 25% (1.209): van 4.917 in 2018 naar 6.126 in 2040.
  • In Noordoost groeit het aantal 65-plussers met 59% (2.372): van 3.995 in 2018 naar 6.367 in 2040.
  • In Oost groeit het aantal 65-plussers met 83% (2.520): van 3.036 in 2018 naar 5.556  in 2040.
  • In de Binnenstad groeit het aantal 65-plussers met 86% (1.604): van 1.873 in 2018 naar 3.477 in 2040.
  • In Zuid groeit het aantal 65-plussers met 46% (1.320): van 2.897 in 2018 naar 4.217 in 2040.
  • In Zuidwest groeit het aantal 65-plussers met 98% (3.940): van 4.017 in 2018 naar 7.957 in 2040.
  • In Leidsche Rijn groeit het aantal 65-plussers met 197% (4.516): van 2.292 in 2018 naar 6.808 in 2040.
  • In Vleuten-De Meern groeit het aantal 65-plussers met 58% (3.344): van 5.735 in 2018 naar 9.079 in 2040.
 
54% van de zelfstandig wonende 65-plussers in Utrecht woont alleen. 37% van de ouderen woont samen zonder kinderen en 9% woont samen met hun kinderen. Als de leeftijd toeneemt, wordt het aandeel Utrechters dat alleen woont groter4.
Op 1 januari 2019 woonden ongeveer 1.200 65-plussers in een instelling, bijvoorbeeld in een verpleeghuis. In de afgelopen jaren is het aandeel 65-plussers in Utrecht dat verblijft in een instelling kleiner geworden5.
De meerderheid van de 65-plussers in Utrecht is jonger dan 80 jaar. 4% is ouder dan 90 jaar. Vooral het aandeel 65- tot 79-jarigen is in de afgelopen jaren toegenomen6.
  • 31% van de 65-plussers is tussen de 65 en 69 jaar oud.
  • 44% van de 65-plussers is tussen de 70 en 79 jaar oud.
  • 21% van de 65-plussers is tussen de 80 en 89 jaar oud.
  • 4% van de 65-plussers is tussen de 90 jaar of ouder.
 
Steeds meer Utrechtse ouderen hebben een migratieachtergrond. Het aandeel 65-plussers met een migratieachtergrond is sinds 2008 toegenomen van 19% naar 24% in 20196.
  • 76% van de 65-plussers heeft geen migratieachtergrond.
  • 10% van de 65-plussers heeft een westerse migratieachtergrond.
  • 6% van de 65-plussers heeft een Marokkaanse migratieachtergrond.
  • 2% van de 65-plussers heeft een Turkse migratieachtergrond.
  • 3% van de 65-plussers heeft een Surinaamse, Antilliaanse of Arubaanse migratieachtergrond.
  • 2% van de 65-plussers heeft een overig niet-westerse migratieachtergrond.

Gezondheid en gezond gedrag

Gezondheid zien we als het vermogen om met de fysieke, emotionele en sociale uitdagingen om te gaan die het leven met zich meebrengt7. Dit baseren we op het model van ‘positieve gezondheid’, waarbij gezondheid uit verschillende dimensies bestaat. Een meerderheid van de ouderen heeft een goed ervaren gezondheid en ervaart voldoende regie over het eigen leven. Toch zijn er (grote) verschillen naar opleidingsniveau en migratieachtergrond.
57% van de ouderen in Utrecht geeft aan dat zij een goede ervaren gezondheid hebben. Van de 65- tot 79-jarigen voelt 63% zich gezond. Dit is 41% onder Utrechters van 80 jaar en ouder.*
 
Goed ervaren gezondheid verschilt naar opleidingsniveau:
  • 37% van de Utrechtse 65-plussers met alleen basisonderwijs heeft een goed ervaren gezondheid.
  • 52% van de Utrechtse 65-plussers met lbo, mavo of vmbo heeft een goed ervaren gezondheid.
  • 60% van de Utrechtse 65-plussers met havo, vwo of mbo heeft een goed ervaren gezondheid.
  • 72% van de Utrechtse 65-plussers met hbo of universitaire opleiding heeft een goed ervaren gezondheid.
 
Het gevoel zelf keuzes over je leven te kunnen maken, verhoogt de kwaliteit van leven en bevordert daarmee je gezondheid. 86% van de 65-plussers ervaart voldoende regie over het eigen leven.
 
Citaat van een inwoner: “Doordat je deze leeftijd hebt, kijk je ook elke dag in de krant naar de overlijdensadvertenties. Ouder worden is geweldig, maar het nadeel is dat mensen om je heen wegvallen. Dat is wel confronterend.”

Ruim driekwart van de 65-plussers vindt dat hun leven betekenis en doel heeft. 64% van de ouderen heeft vertrouwen in de toekomst.
  • 88% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar oud ervaart voldoende regie over het eigen leven. Dit is 78% onder Utrechters van 80 jaar en ouder.
  • 67% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar oud heeft vertrouwen in de toekomst voldoende regie over het eigen leven. Dit is 56% onder Utrechters van 80 jaar en ouder.
 
7% van de 80-plussers in Utrecht is bij de huisarts bekend met een vorm van dementie en heeft hierover contact gehad met de huisarts in het afgelopen jaar. 9% van de 80-plussers heeft contact met de huisarts gehad over geheugen-, concentratie- of oriëntatieproblemen8. Uit de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 blijkt dat het aantal ouderen in Nederland met dementie in de komende jaren toeneemt. In 2040 veroorzaakt dementie de meeste sterfte en de hoogste ziektelast9.
 
Meest gerapporteerde aandoeningen door Utrechtse ouderen:
  • Aandoening aan het bewegingsapparaat: 54%
  • Hart- en vaatziekten: 53%
  • Incontinentie: 22%
  • Astma/COPD: 18%
  • Diabetes: 16%
  • Kanker: 10%
 
Naarmate mensen ouder worden, hebben ze vaker een lichamelijke en/of psychische ziekte of aandoening. 84% van de 65-plussers heeft minimaal één chronische lichamelijke en/of psychische ziekte of aandoening. 64% van de ouderen heeft minimaal twee aandoeningen. 17% voelt zich door hun aandoening(en) zwaar belemmerd bij hun dagelijkse bezigheden. Het percentage ouderen met minimaal één beperking in zicht, gehoor of mobiliteit (ondanks hulpmiddelen) is afgenomen van 39% in 2012 naar 30% in 2018.
19% van de Utrechtse ouderen heeft minimaal één chronische psychische aandoening. Zij geven aan dat zij last hebben van een angststoornis, depres¬siviteit, langdurige overspannenheid, nervositeit, stress of een burn-out.
 
Chronische psychische aandoeningen bij Utrechtse ouderen:
  • Minimaal één psychische aandoening: 19%
  • Overspannenheid, nervositeit, stress of burn-out: 12%
  • Depressiviteit: 9%
  • Angststoornis: 7%
 

Gezond gedrag

11% van de 65-plussers drinkt overmatig alcohol. 49% van de 65-plussers drinkt maximaal één glas per dag of helemaal niet. 13% van de Utrechtse ouderen rookt. Een derde van de ouderen heeft nog nooit gerookt.
38% van de Utrechtse ouderen voldoet aan de beweegrichtlijnen11 voor matig intensieve inspanning en spier- en botversterkende activiteiten. 10% van de 65-plussers doet wekelijks balansoefeningen. 39% van de 65-plussers heeft overgewicht, 16% heeft obesitas. Ouderen hebben (veel) vaker overgewicht en obesitas dan volwassenen in Utrecht. Van de 19- tot 64-jarigen heeft 25% overgewicht en 8% obesitas.
 
Consumptie van gezonde voeding onder Utrechtse ouderen:
  • 76% eet wekelijks vis.
  • 62% eet dagelijks fruit.
  • 55% eet dagelijks een warme maaltijd.
  • 54% eet dagelijks groente.
 

Gezondheidsverschillen

We zien grote gezondheidsverschillen bij ouderen in de stad, vooral tussen ouderen met verschillende opleidingsniveaus en ouderen met of zonder migratieachtergrond. Een hoogopgeleide 65-plusser voelt zich bijna twee keer zo vaak gezond als een laagopgeleide oudere. Ouderen zonder migratieachtergrond voelen zich vaker gezond dan ouderen met een migratieachtergrond.
Verschillen naar opleiding en migratieachtergrond zien we ook terug bij andere leeftijdsgroepen in Utrecht, soms al op jonge leeftijd. Uit gesprekken in de stad en uit de literatuur blijkt daarnaast dat gezondheidsproblemen bij ouderen met een migratieachtergrond vaker al op jongere leeftijd voorkomen dan bij ouderen zonder migratieachtergrond12.

Gezonde leefomgeving

Een gezonde leefomgeving is een omgeving die mensen als prettig ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is13. Voor ouderen wordt de directe leefomgeving steeds belangrijker, aangezien ze in veel gevallen tot op hoge leeftijd zelfstandig thuis wonen. Ouderen zijn over het algemeen zeer tevreden over hun woning en woonomgeving.

82% van de 65-plussers is zeer tevreden over hun woning. Zij geven hun woning gemiddeld het rapportcijfer 8,410. 41% van de 65-plussers geeft aan dat hun woning geschikt is voor ouderen of mensen met een fysieke beperking. 11% van de ouderen vindt hun woning slecht onderhouden14.

Eén op de vier 55-plussers denkt aan verhuizen vanwege het ouder worden of is dit van plan. 14% heeft de woning al aangepast of gaat dat nog doen en 13% denkt hierover na15. Uit gesprekken met ouderen in Utrecht blijkt dat, als ze op zoek zijn naar een voor ouderen geschikte woning, het hen niet altijd lukt deze te vinden in hun eigen wijk. Ook zijn ouderen niet altijd bereid te verhuizen naar een andere wijk.

72% van de 65-plussers is zeer tevreden over hun woonomgeving. Gemiddeld geven ze hun woon-omgeving het cijfer 8,010. We hebben ouderen gevraagd wat zij een gezonde woonomgeving vinden. Ze denken dan vooral aan een groene en schone omgeving, met een schone lucht en zonder geluidsoverlast. Als het gaat om veranderingen die de woonomgeving gezonder kunnen maken, noemen ouderen vooral minder verkeer, geluidsoverlast en luchtvervuiling en meer groen en minder zwerfvuil16. 31% van de ouderen is tevreden over de voorzieningen voor ouderen in hun buurt. 22% is ontevreden over de ouderenvoorzieningen. Ouderen met een hoger opleidingsniveau zijn vaker ontevreden14.

Bij een gezonde woonomgeving denken ouderen aan...16:
  • Groen, bomen
  • Schone lucht
  • Geen geluidsoverlast
  • Weinig verkeer
  • Prettig contact met de buren
  • Veilig
  • Voelt goed
  • Schoon en opgeruimd
 
71% van de ouderen is zeer tevreden over het groen in hun buurt. Gemiddeld geven ze het groen in de buurt het cijfer 8,0. Een groot deel van de 65-plussers geeft aan dat het groen in hun buurt veilig, op loopafstand
en toegankelijk is10. Uit gesprekken blijkt dat dit niet voor iedereen geldt:
“Ouderen durven drukke wegen naar bijvoorbeeld het park in de buurt niet over te steken.” Citaat van een inwoner.

Opvattingen van ouderen over het groen in de buurt10:
  • Het groen in mijn buurt is toegankelijk: 92%
  • Het groen in mijn buurt is op loopafstand: 89%
  • Het groen in mijn buurt is veilig: 86%
  • Het groen in mijn buurt is voldoende: 83% 
 
Twee op de drie ouderen bezoeken wekelijks groen in hun buurt. 78% van de ouderen heeft groen bezocht in de afgelopen 12 maanden10.
 

Openbare ruimte

39% van de ouderen hebben soms last van ongelijke tegels in de stoep. 30% heeft hier vaak last van.Omdat ouderen steeds langer thuis blijven wonen, wordt de directe leefomgeving steeds belangrijker. Een geschikte inrichting en goede staat van de openbare ruimte maakt het voor hen mogelijk om te (blijven) bewegen, gemakkelijker sociale contacten te onderhouden en zelfstandig dagelijksebezigheden uit te blijven voeren.

Hoe vaak heeft u in uw buurt last van…?14
  • 39% van de ouderen heeft soms last van ongelijke tegels in de stoep. 30% heeft hier vaak last van.
  • 38% van de ouderen heeft soms last van gevaarlijk verkeer. 22% heeft hier vaak last van.
  • 25% van de ouderen heeft soms last van beperkte toegankelijkheid van bus- en tramhaltes. 9% heeft hier vaak last van.
  • 13% van de ouderen heeft soms last van ontoegankelijke plaatsen om over te steken. 5% heeft hier vaak last van.
 
9% van de 65-plussers heeft vaak last van ontoegankelijke plaatsen om over te steken. Een kwart heeft hier soms last van14. Tijdens gesprekken met ouderen in Utrecht wordt dit herkend en vinden ouderen dit een punt van aandacht. 30% heeft vaak last van ongelijke tegels in de stoep. Dit is hoger dan bij volwassenen onder de 65 jaar (12%). Verkeersveiligheid is ook een aandachtspunt. 22% van de ouderen geeft aan dat zij vaak last hebben van gevaarlijk verkeer in de buurt14.

Meedoen in de maatschappij

Meedoen in de maatschappij is een belangrijke voorwaarde voor een gezond en sociaal leven17. Na het bereiken van de pensioenleeftijd hebben steeds minder ouderen betaald werk. Andere vormen van deelname aan het maatschappelijk leven worden dan belangrijker. Vrijwilligerswerk en sociale en culturele activiteiten geven zin en structuur aan het dagelijks leven en zorgen voor meer sociale contacten. Dit kan helpen bij het tegengaan van eenzaamheid en ouderen het gevoel geven nog mee te doen in de samenleving.

76% van de 65-plussers heeft het gevoel dat de dingen die zij doen betekenisvol zijn10.

28% van de 65-plussers geeft aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit geldt vaker voor ouderen met een hbo- of wo-opleiding (42%)10.

Vrijwilligerswerk en mantelzorg:
  • 31% van de 65- tot 79-jarigen doen vrijwilligerswerk. Dit is 20% onder 80-plussers.
  • 18% van de 65- tot 79-jarigen geven mantelzorg, Dit is 10% onder 80-plussers.
 
11% van de 65-plussers in Utrecht is ernstig eenzaam. Dit is 17% onder ouderen met een migratieachtergrond. Tussen 2003 en 2016 is eenzaamheid toegenomen van 41% naar 56%. Dit is 54% in 2018. Het percentage ernstig eenzame ouderen is stabiel in de afgelopen 15 jaar10.

Contact met familie en vrienden: 
  • 75% van de ouderen in Utrecht heeft minimaal één keer per week contact met familie.
  • 65% van de ouderen in Utrecht heeft minimaal één keer per week contact met vrienden.
  • 69% van de ouderen in Utrecht heeft minimaal één keer per week contact met buren.
 
16% van de 65-plussers geeft nu mantelzorg, vrijwel allemaal doen zij dit intensief (minimaal drie maanden en/of minimaal acht uur per week). Ouderen met een hbo- of wo-opleiding geven vaker mantelzorg, net als ouderen die samen wonen met een partner of anderen10.

17% van de huidige mantelzorgers voelt zich zwaar belast. Bijna een kwart van de huidige mantelzorgers ontvangt ondersteuning bij het geven van mantelzorg10. In gesprekken geven professionals en inwoners aan dat mantelzorg voor iemand met dementie zeer zwaar is. Mantelzorgers kunnen zich eenzaam voelen in hun taak. Zij geven niet makkelijk aan dat de zorg hen (te) zwaar valt, vaak vanwege schuldgevoelens.

De huidige maatschappij vraagt van inwoners een grote mate van redzaamheid18. Kennis en vaardigheden zijn nodig om jezelf te kunnen redden. 43% van de 65-plussers heeft lage gezondheidsvaardigheden. Zij hebben moeite met het vinden, begrijpen, beoordelen en toepassen van informatie over gezondheid10.
  • 41% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar oud heeft lage gezondheidsvaardigheden.
  • 53% van de Utrechters van 80 jaar en ouder heeft lage gezondheidsvaardigheden.
 
Niet alle ouderen kunnen digitaal meekomen in de maatschappij. 27% van de ouderen voelt zich beperkt omdat ze internet niet kunnen gebruiken. Zij hebben bijvoorbeeld geen toegang tot internet of missen de vaardigheden. Lager opgeleide ouderen voelen zich vaker beperkt omdat ze internet niet kunnen gebruiken (40%)14.

12% van de 65-plussers heeft een inkomen rond bijstandsniveau (101% van het Wettelijk Sociaal Minimum)19. In Utrecht ontvangen ongeveer 1.700 ouderen een aanvullende uitkering (AIO) op hun AOW, bijvoorbeeld omdat ze te weinig jaren betaald werk hebben gehad20.

8% van de Utrechtse ouderen geeft aan dat zij schulden moeten maken of spaargeld gebruiken om rond te komen14. 5% heeft in het afgelopen jaar afspraken met een zorg- of hulpverlener afgezegd, uitgesteld of geweigerd vanwege de financiële kosten10. Dit geldt vaker voor 65-plussers met een migratieachtergrond.
  • 4% van de ouderen zonder migratieachtergrond moet schulden maken of hun spaargeld gebruiken om rond te komen. Onder ouderen met een migratieachtergrond is dit 10%.
  • 6% van de ouderen zonder migratieachtergrond heeft zorg afgezegd, uitgesteld of geweigerd vanwege de kosten. Onder ouderen met een migratieachtergrond is dit 14%.
 

Zorg en ondersteuning

In welke mate iemand mee kan doen in de maatschappij hangt ook af van goede zorg en ondersteuning als dat nodig is. Niet zozeer de ziekten, maar vooral de beperkingen die daarmee gepaard gaan, kunnen het meedoen in de maatschappij belemmeren21.

Hulp en ondersteuning vanwege gezondheidsredenen10:
  • 19% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar ontvangt hulp bij het huishouden. Dit is 56% onder 80-plussers.
  • 4% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar ontvangt hulp bij medische verzorging (wondverzorging, inname medicijnen). Dit is 20% onder 80-plussers.
  • 3% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar ontvangt hulp bij persoonlijke verzorging (wassen, aankleden). Dit is 15% onder 80-plussers.
  • 7% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar ontvangt begeleiding en/of hulp bij vervoer. Dit is 31% onder 80-plussers.
  • 8% van de Utrechters tussen 65 en 79 jaar ontvangt ondersteuning bij geldzaken/administratie. Dit is 33% onder 80-plussers.
Deze hulp en ondersteuning kan zowel gegeven worden door formele als informele hulpverleners.
 
13% van de 65-plussers heeft in het afgelopen jaar contact gehad met het buurtteam10. Dit zijn vaker vrouwen (17%) en 80-plussers (20%). De buurtteams bieden hulp en ondersteuning aan iedereen die dat nodig heeft, bijvoorbeeld op het gebied van zorg, welzijn, woonbegeleiding, werk en inkomen.

92% van de 65-plussers heeft in het afgelopen jaar contact gehad met de huisarts. 80-plussers hebben vaker contact met de huisarts. Driekwart van de 80-plussers heeft in de afgelopen twee maanden contact met de huisarts gehad. Bij 49% van de 80-plussers is de huisarts thuis op bezoek geweest in het afgelopen jaar8. Vrijwel alle ouderen zijn tevreden over de huisarts10.

Apothekers geven in gesprekken aan dat zij merken dat ouderen langer zelfstandig thuis wonen. Er is vaak sprake van (complexe) multimorbiditeit. Dit is het voorkomen van twee of meer (chronische) ziekten of aandoeningen bij dezelfde persoon. Ook hebben veel ouderen volgens apothekers moeite met het juist gebruiken van geneesmiddelen. Uit onderzoek blijkt dat geneesmiddelen vaak gebruiksonvriendelijk zijn voor oudere patiënten22. Sommige problemen bij het gebruik van medicatie kunnen leiden tot verslechtering van de gezondheid van de patiënt.

69% van de 65-plussers heeft contact gehad met een medisch specialist in het afgelopen jaar10.


Gezond oud worden in Utrecht

De laatste jaren is er veel aandacht voor gezond oud worden. Met de stijgende levensverwachting, vergrijzing en toenemende kosten in de ouderenzorg is het belang van gezonde veroudering gegroeid. Daarbij is steeds meer aandacht voor het bevorderen van zelfredzaamheid, participatie en kwaliteit van leven, naast het uitstellen en behandelen van ziekten en aandoeningen. Dit hoofdstuk laat zien hoeveel Utrechters gezond oud worden en hoe zij hier zelf mee bezig zijn.

Uit de Utrechtse Gezonde Verouderingsindex (UGVI) 2018* blijkt dat 47% van de 55-plussers (zeer) gezond oud wordt. Zij scoren een 9 of hoger op een schaal van 0 tot 13. 32% van de Utrechters van 55 jaar en ouder veroudert ongezond. Zij scoren op meerdere domeinen van de index ongunstig.

 

Wat is de Utrechtse Gezonde Verouderingsindex? De Utrechtse Gezonde Verouderingsindex (UGVI) is ontwikkeld door Volksgezondheid23 op basis van wetenschappelijk onderzoek24. Met de UGVI kan een beeld geschetst worden van gezonde veroudering onder Utrechtse 55-plussers. Hierbij is gekozen voor 55 jaar en ouder omdat chronische ziekten dan steeds vaker voorkomen en de gezondheidswinst nog groot is. Door zeven domeinen te combineren kijkt de UGVI naar gezonde veroudering in de brede zin. De UGVI sluit aan op het model van positieve gezondheid. De scores op de domeinen zijn samengevoegd tot een totaalscore. Bij een resultaat van 9 of meer op een schaal van 0 tot 13 is er sprake van (zeer) gezonde veroudering. Bij Utrechters die een 6 of lager scoren is sprake van ongezonde veroudering.
De Utrechtse Gezonde Verouderingsindex bestaat uit zeven domeinen:
  • fysieke gezondheid
  • psychische gezondheid
  • fysiek functioneren
  • sociaal welzijn
  • leefstijl
  • mentaal welzijn
  • maatschappelijke activiteit

Uit de Utrechtse Gezonde Verouderingsindex blijkt dat mannen gezonder oud worden dan vrouwen. Ook zijn er grote verschillen naar migratieachtergrond en opleidingsniveau. In de wijken Noordoost, Oost en Vleuten-De Meern worden Utrechters vaker gezond oud dan gemiddeld.

Percentage inwoners dat (zeer) gezond oud wordt, naar wijk10:
  • In West wordt 35% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest wordt 37% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht wordt 37% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost wordt 62% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost wordt 61% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad wordt 40% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid wordt 34% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest wordt 39% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn wordt 40% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern wordt 58% van de ouderen (zeer) gezond. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.

Aan 65-plussers in het bewonerspanel Utrecht hebben we gevraagd wat zij belangrijk vinden als het gaat om gezond oud worden. Het meest belangrijk vinden zij de psychische gezondheid en het mentaal welbevinden (zoals eigen regie en kijk op het leven). Daarna volgt de lichamelijke gezondheid15.

Percentage ouderen dat het domein zeer belangrijk vindt bij gezond oud worden15:
  • 62% van de ouderen vindt psychische gezondheid zeer belangrijk bij gezond ouder worden.
  • 61% van de ouderen vindt mentaal welbevinden zeer belangrijk bij gezond ouder worden.
  • 52% van de ouderen vindt fysieke gezondheid zeer belangrijk bij gezond ouder worden.
  • 51% van de ouderen vindt fysiek functioneren zeer belangrijk bij gezond ouder worden.
  • 42% van de ouderen vindt sociaal welzijn zeer belangrijk bij gezond ouder worden.
  • 39% van de ouderen vindt leefstijl zeer belangrijk bij gezond ouder worden.
  • 28% van de ouderen vindt maatschappelijk actief zijn zeer belangrijk bij gezond ouder worden.

Citaat van een inwoner: “Als je positief in het leven staat dan vergeet je je leeftijd. Je moet het niet ontwijken om over ziektes te praten, maar je moet er ook niet te veel mee bezig zijn. Een groot deel van je gezondheid heeft met je geest te maken.”

Door ouderen in het bewonerspanel is het meest genoemd dat zij bewegen of sporten om zo gezond mogelijk oud te worden. Ook gezond eten en drinken zijn vaak genoemd, gevolgd door maatschappelijk actief zijn15.

Meest genoemde antwoorden op de vraag: Wat doet u om zo gezond mogelijk oud te worden?15
  • Bewegen en sporten: fietsen, wandelen, tuinieren, fitness, hardlopen, zwemmen, ochtendgymnastiek, dansen
  • Gezond eten en drinken: vers eten, gevarieerd eten
  • Maatschappelijk actief zijn: bezig blijven, vrijwilligerswerk, betaald werk, culturele activiteiten, sociale activiteiten, huishoudelijke activiteiten, hobby’s
  • Medische zorg gebruiken: medicatie innemen, medische controles, fysiotherapie, huisartsenbezoek
  • Geen of matig alcoholgebruik
  • Mentaal actief zijn: lezen, puzzelen, geheugentraining, rust, ontspanning, nieuwsgierig zijn, mentale uitdagingen
  • Eigen regie nemen: Alles wat ik aankan, eigen gang gaan, met de tijd meegaan, luisteren naar mijn lichaam, doorgaan ondanks gezondheidsproblemen, voorbereiden op levenseinde
  • Sociale contacten aangaan of onderhouden: met familie, kinderen, klein-kinderen, buren, vrienden
  • Niet roken

Gezondheid in de Utrechtse wijken

De gezondheid van 65-plussers verschilt tussen de Utrechtse wijken. Dit heeft te maken met verschillen in bevolkingssamenstelling tussen wijken en factoren die de gezondheid beïnvloeden. Het is ook afhankelijk van het soort gezondheids- problemen per wijk. Hieronder geven we een aantal belangrijke wijkverschillen weer. Op www.volksgezondheidsmonitor.nl zijn ook wijkcijfers over thema’s beschikbaar die hier niet zijn weergegeven.

% Utrechtse ouderen met een goed ervaren gezondheid:
  • In West heeft 51% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest heeft 49% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht heeft 54%    van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost heeft 70% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost heeft 67% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad heeft 69% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid heeft 55% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest heeft 44% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn heeft 63% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern heeft 59% van de ouderen een goed ervaren gezondheid. Dit is gemiddeld in Utrecht.

De gezondheid en leefstijl van ouderen uit de wijken Noordoost, Oost en Binnenstad zijn over het algemeen beter dan gemiddeld. In de wijk Noordwest wonen in verhouding veel ouderen met een slechtere gezondheid en leefstijl10.

% Utrechtse ouderen met minimaal twee chronische aandoeningen (lichamelijk/psychisch):
  • In West heeft 67% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest heeft 75% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht heeft 68% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost heeft 56% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost heeft 53% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad heeft 58 %van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid heeft 65% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest heeft 67% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn heeft 65% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern heeft 70% van de ouderen minimaal twee chronische aandoeningen. Dit is gemiddeld in Utrecht.

% Utrechtse ouderen met obesitas:       
  • In West heeft 14% van de ouderen obesitas. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest heeft 24% van de ouderen obesitas. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht heeft 24% van de ouderen obesitas. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost heeft 8% van de ouderen obesitas. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost heeft 9% van de ouderen obesitas. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad heeft 9% van de ouderen obesitas. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid heeft 24% van de ouderen obesitas. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest heeft 14% van de ouderen obesitas. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn heeft 22% van de ouderen obesitas. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern heeft 14% van de ouderen obesitas. Dit is gemiddeld in Utrecht.

% Utrechtse ouderen dat voldoet aan de beweegrichtlijnen12:
  • In West voldoet 33% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest voldoet 31% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht voldoet 29% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost voldoet 54% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost voldoet 53% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad voldoet 56% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid voldoet 49% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest voldoet 26% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn voldoet 34% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern voldoet 29% van de ouderen aan de beweegrichtlijnen. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.


Op het thema meedoen in de maatschappij zijn de verschillen tussen Utrechtse wijken minder uitgesproken. Wat opvalt, is dat ouderen uit de wij¬ken Noordoost en Oost gemiddeld vaker vrijwilligerswerk doen.

% Utrechtse ouderen dat aangeeft dat zij vrijwilligerswerk doen:       
  • In West geeft 35% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest geeft 20% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht geeft 23% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost geeft 39% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost geeft 42% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad geeft 29% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid geeft 25% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest geeft 22% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn geeft 26% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern geeft 27% van de ouderen aan dat zij vrijwilligerswerk doen. Dit is gemiddeld in Utrecht.

Ouderen uit de wijken Noordoost, Oost en Vleuten-De Meern zijn vaker tevre¬den over hun woning, woonomgeving en het groen in de buurt. 65-plussers uit de wijken Noordwest en Zuidwest zijn hier minder vaak positief over10.

% Utrechtse ouderen dat zeer tevreden is over de woonomgeving (rapportcijfer 8 of hoger):
  • In West is 75% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest is 62% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht is 56% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost is 88% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost    is 81% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad is 79% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid is 63% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest is 50% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn is 81% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern is 86% van de ouderen zeer tevreden over de woonomgeving. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.

% Utrechtse ouderen dat het eens is met de uitspraak: ‘het groen in mijn buurt is op loopafstand’:
  • In West vindt 91% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordwest vindt 83% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Overvecht vindt 91% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Noordoost vindt 94% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Oost vindt 97% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is hoger dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Binnenstad vindt 92% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuid vindt 88% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Zuidwest vindt 81% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is lager dan gemiddeld in Utrecht.
  • In Leidsche Rijn vindt 92% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is gemiddeld in Utrecht.
  • In Vleuten-De Meern vindt 90% van de ouderen dat het groen in de buurt op loopafstand is. Dit is gemiddeld in Utrecht.
 

Gebruikte bronnen

1.    Utrechts Gezondheidsprofiel 2018. Gemeente Utrecht.
2.    Bevolkingsprognose (2018). IB-Onderzoek, Gemeente Utrecht.
3.    Bevolkingsprognose (2018). Gemeente Utrecht, verkregen van WistUdata.
4.    CBS, cijfers naar gemeente en leeftijd (per 01-01-2018).
5.    BRP, cijfers per 01-01-2019, bewerking door IB Onderzoek, Gemeente Utrecht.
6.    BRP, cijfers per 01-01-2019. Gemeente Utrecht, verkregen van WistUdata.
7.    Huber et al. (2011). ‘How should we define health?’ BMJ; 343.
8.    Julius Huisartsennetwerk 2016, UMC Utrecht
9.    Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018, RIVM.
10.    Gezondheidspeiling 2018, Gemeente Utrecht.
11.    De Gezondheidsraad (2017) beveelt voor ouderen spier- en botversterkende activiteiten gecombineerd met balansoefeningen aan.
12.    Uysal-Bozkir, Ö. (2016). Health status of older migrants in the Netherlands. Amsterdam: University of Amsterdam.
13.    RIVM (2019) op rivm.nl/gezonde-leefomgeving
14.    Inwonersenquête 2018. Gemeente Utrecht.
15.    Bewonerspanel Gemeente Utrecht, juli 2017.
16.    Bewonerspanel Gemeente Utrecht, maart 2017.
17.    RIVM (2014). Gezondheid en maatschappelijke participatie.
18.    De WRR (2017) definieert redzaamheid als het totaal aan vermogens waarover iemand beschikt om zijn doelen te bereiken en zich te kunnen redden in het leven.
19.    CBS Statline 2017.
20.    Armoedemonitor (2017). Gemeente Utrecht.
21.    RIVM (2011). Gezond ouder worden in Nederland.
22.    Notenboom, K. (2017). The pursuit of user-friendly medicines: older people in the hot seat. Utrecht: Utrecht University.
23.    van Deursen, C., & de With, J. (2017). Ontwikkeling van de Utrechtse Gezonde Verouderingsindex (UGVI). Intern stage-rapport.
24.    Jaspers et al. (2017). ‘Development of a Healthy Aging Score in the Population-Based Rotterdam Study: Evaluating Age and Sex Differences’, Journal of the American Medical Directors Association.